MỤC LỤC

VAI TRÒ CỦA NGƯỜI HƯỚNG DẪN VÀ NGHIÊN CỨU SINH TRONG QUÁ TRÌNH LÀM LUẬN VĂN – LUẬN ÁN

Bài viết phân tích vai trò học thuật của người hướng dẫn và nghiên cứu sinh trong quá trình thực hiện luận văn và luận án, làm rõ trách nhiệm, ranh giới học thuật, các lệch chuẩn thường gặp và định hướng xây dựng mối quan hệ hướng dẫn nghiên cứu hiệu quả trong giáo dục đại học.

1. Đặt vấn đề: hướng dẫn nghiên cứu là một quan hệ học thuật, không phải quan hệ hành chính

Trong đào tạo sau đại học, đặc biệt ở bậc tiến sĩ, mối quan hệ giữa người hướng dẫn và nghiên cứu sinh có vai trò quyết định đối với chất lượng luận văn và luận án. Tuy nhiên, trên thực tế, quan hệ này thường bị hiểu sai lệch: hoặc bị hành chính hóa, hoặc bị cá nhân hóa quá mức, dẫn đến nhiều hệ quả tiêu cực cho quá trình nghiên cứu học thuật (academic research).

Về bản chất, hướng dẫn luận văn – luận án là một quan hệ học thuật đặc thù, trong đó hai chủ thể cùng tham gia vào tiến trình tạo lập tri thức, nhưng với vai trò, trách nhiệm và quyền hạn khác nhau. Việc không xác định rõ ranh giới và vai trò của mỗi bên là nguyên nhân sâu xa của nhiều luận văn và luận án kém chất lượng.

2. Vai trò học thuật cốt lõi của người hướng dẫn

Định hướng học thuật, không thay thế tư duy nghiên cứu

Vai trò đầu tiên và quan trọng nhất của người hướng dẫn là định hướng học thuật. Điều này bao gồm việc giúp nghiên cứu sinh xác định vấn đề nghiên cứu, tiếp cận khung lý thuyết phù hợp và lựa chọn phương pháp nghiên cứu (research methodology) hợp lý.

Tuy nhiên, định hướng không đồng nghĩa với làm thay. Khi người hướng dẫn can thiệp quá sâu vào nội dung nghiên cứu, luận văn hoặc luận án có thể trở nên “đúng” về mặt kỹ thuật nhưng thiếu dấu ấn tư duy của nghiên cứu sinh, làm suy giảm giá trị học thuật của công trình.

Đóng vai trò phản biện học thuật liên tục

Người hướng dẫn không chỉ là người góp ý, mà còn là phản biện học thuật đầu tiên và thường xuyên nhất. Thông qua phản biện, người hướng dẫn giúp nghiên cứu sinh nhận diện các điểm yếu trong lập luận, phương pháp và diễn giải kết quả.

Một môi trường hướng dẫn thiếu phản biện thường dẫn đến các luận văn “trơn tru về hình thức nhưng yếu về nội dung”, do nghiên cứu sinh không được thử thách tư duy khoa học một cách nghiêm túc.

3. Vai trò trung tâm của nghiên cứu sinh trong quá trình nghiên cứu

Nghiên cứu sinh là chủ thể tạo lập tri thức

Trong mọi luận văn và luận án, nghiên cứu sinh là chủ thể chịu trách nhiệm chính về nội dung khoa học. Điều này đặc biệt quan trọng ở bậc tiến sĩ, nơi luận án được kỳ vọng tạo ra đóng góp tri thức mới.

Việc nghiên cứu sinh phụ thuộc quá mức vào người hướng dẫn hoặc công cụ hỗ trợ, bao gồm cả trí tuệ nhân tạo trong nghiên cứu học thuật (AI in academic research), sẽ làm mờ vai trò chủ thể và khiến luận án thiếu giá trị học thuật thực sự.

Trách nhiệm tự quản lý tiến trình nghiên cứu

Một nghiên cứu sinh đạt chuẩn không chỉ giỏi chuyên môn, mà còn phải có năng lực tự quản lý tiến trình nghiên cứu: lập kế hoạch, theo dõi tiến độ, tự đánh giá chất lượng và điều chỉnh hướng nghiên cứu khi cần thiết.

Sự thiếu chủ động trong quản lý nghiên cứu thường dẫn đến việc làm luận văn – luận án mang tính đối phó, phụ thuộc vào các mốc hành chính hơn là logic nghiên cứu.

4. Ranh giới học thuật giữa người hướng dẫn và nghiên cứu sinh

Hướng dẫn không phải là đồng tác giả luận án

Một sai lệch phổ biến là xem người hướng dẫn như đồng tác giả nội dung luận văn hoặc luận án. Cách hiểu này dẫn đến tình trạng người hướng dẫn “viết hộ”, chỉnh sửa quá sâu hoặc áp đặt hướng nghiên cứu cá nhân.

Về chuẩn mực học thuật, người hướng dẫn chịu trách nhiệm về định hướng và chất lượng phản biện, trong khi toàn bộ nội dung khoa học thuộc trách nhiệm của nghiên cứu sinh.

Nghiên cứu sinh không phải là người thực hiện ý tưởng của người hướng dẫn

Ngược lại, nghiên cứu sinh cũng không nên xem mình chỉ là người triển khai ý tưởng của người hướng dẫn. Khi luận án trở thành “dự án của thầy/cô”, nghiên cứu sinh khó phát triển năng lực nghiên cứu độc lập và khó bảo vệ công trình trước hội đồng khoa học.

5. Những lệch chuẩn thường gặp trong quan hệ hướng dẫn nghiên cứu

Một số lệch chuẩn phổ biến bao gồm: hướng dẫn mang tính hình thức, thiếu tương tác học thuật; nghiên cứu sinh thụ động, chỉ chờ góp ý; hoặc mối quan hệ hướng dẫn bị chi phối bởi yếu tố cá nhân, cảm tính.

Những lệch chuẩn này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng luận văn và luận án, mà còn làm suy giảm văn hóa học thuật trong môi trường giáo dục đại học.

6. Đạo đức nghiên cứu trong quan hệ hướng dẫn

Quan hệ hướng dẫn nghiên cứu phải được đặt trên nền tảng đạo đức nghiên cứu (research ethics). Điều này bao gồm sự minh bạch trong đóng góp học thuật, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và trung thực trong quá trình nghiên cứu.

Việc không tuân thủ đạo đức nghiên cứu trong quan hệ hướng dẫn có thể dẫn đến các hệ quả nghiêm trọng, từ tranh chấp học thuật đến mất uy tín khoa học.

7. Định hướng xây dựng mối quan hệ hướng dẫn hiệu quả

Một mối quan hệ hướng dẫn hiệu quả cần dựa trên ba yếu tố: mục tiêu học thuật rõ ràng, giao tiếp học thuật thường xuyên và tôn trọng vai trò của mỗi bên. Người hướng dẫn cần tạo không gian cho nghiên cứu sinh phát triển tư duy độc lập, trong khi nghiên cứu sinh cần chủ động tiếp nhận phản biện và chịu trách nhiệm về công trình của mình.

Việc đào tạo kỹ năng nghiên cứu (research skills) và viết học thuật (academic writing) cần được lồng ghép xuyên suốt trong quá trình hướng dẫn, thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm cuối cùng.

8. Kết luận: hướng dẫn nghiên cứu là nền tảng của chất lượng đào tạo sau đại học

Vai trò của người hướng dẫn và nghiên cứu sinh trong quá trình làm luận văn – luận án không tồn tại tách biệt, mà gắn bó chặt chẽ trong một tiến trình học thuật chung. Khi mỗi bên hiểu đúng vai trò và trách nhiệm của mình, luận văn và luận án không chỉ đáp ứng yêu cầu đào tạo, mà còn góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu học thuật trong giáo dục đại học.

Trong bối cảnh chuẩn hóa và hội nhập, việc tiếp tục trao đổi, mentoring và đào tạo về quan hệ hướng dẫn nghiên cứu là điều kiện cần thiết để xây dựng một cộng đồng học thuật nghiêm túc, có trách nhiệm và phát triển bền vững.