MỤC LỤC

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CÓ CẦN “MÔ HÌNH” HAY KHÔNG? MỘT GÓC NHÌN HỌC THUẬT

Bài viết phân tích vai trò của mô hình nghiên cứu trong nghiên cứu khoa học, làm rõ khi nào mô hình là công cụ học thuật cần thiết và khi nào việc lạm dụng mô hình làm suy giảm giá trị khoa học của nghiên cứu.

1. Mở đầu: “có mô hình” đã trở thành một chuẩn mực ngầm?

Trong nhiều năm trở lại đây, trong các luận văn và luận án (thesis and dissertation), đặc biệt ở lĩnh vực khoa học xã hội và quản trị, mô hình nghiên cứu thường được xem như một thành phần gần như bắt buộc. Không ít đề tài bị đánh giá thấp ngay từ đề cương chỉ vì “chưa thấy mô hình”, dù câu hỏi nghiên cứu rõ ràng và vấn đề nghiên cứu có ý nghĩa.

Thực trạng này đặt ra một vấn đề học thuật đáng suy ngẫm: liệu mô hình có phải là điều kiện cần của nghiên cứu khoa học, hay chỉ là một chuẩn mực hình thức đang được sử dụng như thước đo thay thế cho chất lượng tư duy nghiên cứu?

2. Mô hình nghiên cứu: hiểu đúng bản chất học thuật

Mô hình không phải là mục tiêu của nghiên cứu

Về bản chất, mô hình nghiên cứu là một cách biểu diễn có cấu trúc mối quan hệ giữa các khái niệm, biến số hoặc hiện tượng nghiên cứu. Mô hình giúp người nghiên cứu làm rõ giả định, định hướng phân tích và truyền đạt logic nghiên cứu một cách trực quan.

Tuy nhiên, mô hình chỉ là công cụ phục vụ câu hỏi nghiên cứu, chứ không phải là mục tiêu tự thân. Khi mô hình được xây dựng chỉ để “cho đủ hình thức”, giá trị học thuật của nghiên cứu không những không tăng, mà còn có nguy cơ bị suy giảm.

Mô hình và phương pháp nghiên cứu

Mô hình thường gắn với các phương pháp nghiên cứu (research methodology) mang tính kiểm định hoặc giải thích mối quan hệ, nhưng không phải mọi phương pháp đều cần mô hình. Việc gán mô hình cho những nghiên cứu không phù hợp về bản chất là một dạng sai lệch phương pháp luận.

3. Khi nào nghiên cứu khoa học thực sự cần mô hình?

Khi câu hỏi nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ giữa các biến

Trong những nghiên cứu đặt mục tiêu kiểm định, giải thích hoặc dự báo mối quan hệ giữa các yếu tố, mô hình đóng vai trò quan trọng trong việc cấu trúc giả thuyết và định hướng phân tích. Khi đó, mô hình giúp làm rõ logic nghiên cứu và tăng tính minh bạch học thuật.

Khi nghiên cứu dựa trên nền tảng lý thuyết có cấu trúc rõ ràng

Nếu nghiên cứu kế thừa hoặc mở rộng các lý thuyết đã được hệ thống hóa, việc xây dựng mô hình là hợp lý để thể hiện cách nghiên cứu vận dụng hoặc điều chỉnh lý thuyết trong bối cảnh mới.

Khi mô hình giúp làm rõ đóng góp học thuật

Một mô hình tốt không chỉ “đẹp”, mà phải thể hiện được điểm mới của nghiên cứu so với các công trình trước. Khi mô hình giúp người đọc nhận diện rõ đóng góp này, nó thực sự có giá trị học thuật.

4. Khi nào mô hình không cần thiết, thậm chí gây phản tác dụng?

Nghiên cứu mang tính khám phá hoặc mô tả sâu

Trong các nghiên cứu mang tính khám phá, nghiên cứu định tính hoặc nghiên cứu mô tả sâu hiện tượng, việc áp đặt mô hình sớm có thể làm bó hẹp tư duy nghiên cứu. Khi đó, mô hình không phản ánh thực tế nghiên cứu, mà chỉ đóng vai trò minh họa hình thức.

Khi mô hình được xây dựng sau dữ liệu

Một sai lầm phổ biến là xây dựng mô hình sau khi đã có kết quả phân tích, nhằm hợp thức hóa kết quả. Đây là biểu hiện của việc đảo ngược logic nghiên cứu và có thể chạm tới ranh giới đạo đức nghiên cứu (research ethics).

Khi mô hình không được sử dụng trong phân tích

Không ít luận văn trình bày mô hình ở chương đầu, nhưng các chương sau không hề sử dụng hoặc quay lại mô hình đó trong phân tích và thảo luận. Trong trường hợp này, mô hình trở thành “vật trang trí học thuật”, không đóng góp gì cho nghiên cứu.

5. Lạm dụng mô hình: một vấn đề phương pháp luận phổ biến

Mô hình như một “chuẩn mực hình thức”

Trong bối cảnh đào tạo hiện nay, mô hình đôi khi được sử dụng như một dấu hiệu của tính khoa học, thay vì là kết quả của tư duy nghiên cứu. Điều này tạo ra áp lực buộc người học phải “vẽ mô hình” ngay cả khi nghiên cứu không cần đến.

Mô hình che giấu hạn chế tư duy nghiên cứu

Khi người nghiên cứu thiếu khả năng lập luận bằng ngôn ngữ học thuật, mô hình có thể được dùng để che lấp sự thiếu hụt đó. Tuy nhiên, mô hình không thể thay thế cho phân tích và phản biện khoa học.

6. Vai trò của viết học thuật trong việc sử dụng mô hình

Mô hình phải được giải thích bằng lập luận học thuật

Một mô hình chỉ có ý nghĩa khi được diễn giải rõ ràng bằng viết học thuật (academic writing). Nếu mô hình không được gắn với lý thuyết, giả thuyết và kết quả, giá trị của nó gần như bằng không.

Phần thảo luận là nơi “kiểm tra” giá trị của mô hình

Trong phần thảo luận, mô hình cần được xem xét lại: các mối quan hệ giả định có được dữ liệu ủng hộ hay không, mô hình có cần điều chỉnh hay không. Đây là bước thể hiện rõ nhất tư duy nghiên cứu và kỹ năng nghiên cứu (research skills).

7. Trí tuệ nhân tạo và nguy cơ chuẩn hóa sai về mô hình

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo trong nghiên cứu học thuật (AI in academic research) giúp người học dễ dàng tạo ra mô hình nhanh chóng. Tuy nhiên, điều này cũng làm gia tăng nguy cơ sao chép mô hình một cách máy móc, thiếu phản biện.

Nếu trí tuệ nhân tạo được sử dụng để gợi ý mô hình mà không có sự kiểm soát học thuật, nghiên cứu dễ rơi vào trạng thái “đúng hình thức, sai bản chất”.

8. Định hướng sử dụng mô hình một cách chuẩn mực trong nghiên cứu học thuật

Đặt câu hỏi nghiên cứu làm trung tâm

Trước khi xây dựng mô hình, người nghiên cứu cần trả lời rõ: câu hỏi nghiên cứu của mình có thực sự cần mô hình hay không. Nếu không, việc không có mô hình không phải là thiếu sót học thuật.

Coi mô hình là công cụ, không phải chuẩn mực bắt buộc

Mô hình chỉ nên được sử dụng khi nó giúp nghiên cứu rõ ràng hơn, thuyết phục hơn và có đóng góp học thuật thực chất.

Gắn mô hình với trách nhiệm học thuật

Mọi mô hình được đưa vào nghiên cứu cần được giải trình rõ ràng về nguồn gốc lý thuyết, ý nghĩa học thuật và giới hạn của nó. Điều này liên quan trực tiếp đến đạo đức nghiên cứu và uy tín học thuật của tác giả.

9. Kết luận

Nghiên cứu khoa học không bắt buộc phải có mô hình. Điều quan trọng không phải là “có mô hình hay không”, mà là nghiên cứu có logic học thuật hay không. Một nghiên cứu không có mô hình nhưng có câu hỏi sắc bén, phương pháp phù hợp và lập luận chặt chẽ vẫn có giá trị khoa học cao hơn nhiều so với một nghiên cứu có mô hình nhưng thiếu tư duy nghiên cứu.

Trao đổi học thuật

Trong thực tiễn, quyết định có nên xây dựng mô hình hay không thường phụ thuộc vào bối cảnh đề tài, lĩnh vực và mục tiêu nghiên cứu. Việc trao đổi học thuật và được hướng dẫn phương pháp luận giúp người nghiên cứu tránh lạm dụng mô hình và tập trung vào giá trị khoa học cốt lõi của công trình.