MỤC LỤC

NHỮNG NGUYÊN NHÂN KHIẾN BÀI NGHIÊN CỨU CÓ TỶ LỆ TRÙNG LẶP CAO DÙ KHÔNG SAO CHÉP

Tỷ lệ trùng lặp cao không luôn xuất phát từ sao chép. Bài viết phân tích các nguyên nhân học thuật cốt lõi khiến bài nghiên cứu có tỷ lệ trùng lặp cao dù người viết không có chủ ý đạo văn, đồng thời định hướng chuẩn hóa năng lực nghiên cứu và viết học thuật trong giáo dục đại học.

1. Đặt vấn đề: khi “không sao chép” vẫn bị trùng lặp cao

Trong bối cảnh giáo dục đại học hiện nay, tỷ lệ trùng lặp trở thành một chỉ báo quen thuộc trong đánh giá nghiên cứu học thuật (academic research). Tuy nhiên, một nghịch lý ngày càng phổ biến là nhiều bài nghiên cứu có tỷ lệ trùng lặp cao dù người viết khẳng định không sao chép nội dung của người khác. Hiện tượng này gây ra tâm lý hoang mang cho sinh viên năm cuối, học viên cao học và nghiên cứu sinh, đồng thời đặt ra câu hỏi về cách hiểu và thực hành viết học thuật (academic writing).

Vấn đề nằm ở chỗ, trùng lặp không chỉ là kết quả của sao chép trực tiếp, mà còn là hệ quả của nhiều nguyên nhân học thuật sâu xa liên quan đến phương pháp nghiên cứu (research methodology), kỹ năng diễn đạt và cách sử dụng tri thức khoa học. Do đó, cần một cách tiếp cận phân tích – phản biện – tổng hợp để làm rõ bản chất của hiện tượng này.

2. Nhận thức chưa đầy đủ về trùng lặp trong nghiên cứu học thuật

Một sai lầm phổ biến là đồng nhất trùng lặp với đạo văn. Trên thực tế, trùng lặp phản ánh mức độ tương đồng văn bản, trong khi đạo văn là vấn đề thuộc phạm trù đạo đức nghiên cứu (research ethics). Khi người viết chưa phân biệt rõ hai khái niệm này, việc đánh giá tỷ lệ trùng lặp dễ trở nên cảm tính và thiếu cơ sở học thuật.

Trong nhiều luận văn và luận án (thesis and dissertation), tỷ lệ trùng lặp cao xuất phát từ cách diễn đạt chưa thoát khỏi khuôn mẫu học thuật quen thuộc, chứ không phải từ hành vi sao chép có chủ ý. Điều này cho thấy nguyên nhân nằm ở năng lực nghiên cứu và viết học thuật, hơn là ở động cơ vi phạm.

3. Phụ thuộc quá mức vào nguồn tài liệu nền tảng

Một trong những nguyên nhân quan trọng khiến bài nghiên cứu có tỷ lệ trùng lặp cao là sự phụ thuộc quá mức vào các tài liệu nền tảng kinh điển. Khi người viết sử dụng nhiều định nghĩa, khái niệm hoặc mô hình lý thuyết quen thuộc mà không có sự diễn giải độc lập, văn bản dễ rơi vào tình trạng trùng lặp ngôn ngữ.

Trong nghiên cứu học thuật, việc kế thừa tri thức là cần thiết, nhưng nếu thiếu năng lực tổng hợp và tái cấu trúc tri thức, bài viết sẽ mang nặng tính mô tả hơn là phân tích. Đây là biểu hiện của hạn chế trong kỹ năng nghiên cứu (research skills), đặc biệt ở giai đoạn đầu của đào tạo sau đại học.

4. Diễn giải lại nhưng vẫn giữ cấu trúc tư duy gốc

Nhiều người viết cho rằng chỉ cần thay đổi từ ngữ là đã “viết lại” thành công. Tuy nhiên, khi cấu trúc câu, trật tự lập luận và logic trình bày vẫn bám sát nguồn gốc, mức độ trùng lặp vẫn cao. Các công cụ phân tích hiện nay có khả năng nhận diện sự tương đồng về cấu trúc, không chỉ về từ vựng.

Hiện tượng này phản ánh việc người viết chưa thực sự làm chủ nội dung, mà mới dừng lại ở mức tái hiện tri thức. Trong viết học thuật chuyên sâu (scholarly writing), diễn giải lại đòi hỏi sự tái cấu trúc tư duy, chứ không chỉ là thao tác ngôn ngữ.

5. Lạm dụng trích dẫn trực tiếp và trích dẫn dài

Một nguyên nhân khác khiến tỷ lệ trùng lặp tăng cao là việc lạm dụng trích dẫn trực tiếp, đặc biệt là các đoạn trích dẫn dài. Dù đã ghi nguồn đầy đủ, các đoạn trích dẫn nguyên văn vẫn được hệ thống nhận diện là trùng lặp.

Trong nhiều trường hợp, người viết sử dụng trích dẫn trực tiếp như cách “chắc chắn an toàn”, nhưng điều này vô tình làm giảm vai trò của phân tích và tổng hợp cá nhân. Về mặt học thuật, trích dẫn nên được tích hợp vào lập luận, thay vì tồn tại như những khối thông tin độc lập.

6. Thiếu sự gắn kết giữa trích dẫn và lập luận nghiên cứu

Một bài viết có nhiều trích dẫn nhưng thiếu lập luận cá nhân thường có tỷ lệ trùng lặp cao. Nguyên nhân là các đoạn văn mang tính tổng thuật tài liệu, ít có sự chuyển hóa tri thức thành góc nhìn nghiên cứu riêng.

Trong phương pháp nghiên cứu (research methodology), việc sử dụng tài liệu không chỉ nhằm chứng minh sự hiểu biết, mà còn để xây dựng cơ sở cho câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết. Khi trích dẫn không gắn với lập luận, bài viết dễ trở thành tập hợp các đoạn văn giống nhau về mặt cấu trúc học thuật.

7. Hạn chế trong việc sử dụng ngôn ngữ học thuật

Ngôn ngữ học thuật có những khuôn mẫu nhất định, nhưng việc lạm dụng các cụm từ quen thuộc, cấu trúc câu phổ biến hoặc cách mở đoạn “an toàn” khiến nhiều bài viết trở nên giống nhau. Đặc biệt, trong các lĩnh vực có hệ thuật ngữ ổn định, mức độ trùng lặp ngôn ngữ càng dễ gia tăng.

Điều này không phải là lỗi cá nhân, mà là hệ quả của việc đào tạo viết học thuật chưa chú trọng đủ đến năng lực diễn đạt độc lập. Việc phát triển vốn ngôn ngữ học thuật linh hoạt là một phần quan trọng của đào tạo kỹ năng nghiên cứu.

8. Ảnh hưởng của công cụ hỗ trợ viết và trí tuệ nhân tạo

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo trong nghiên cứu học thuật (AI in academic research) mang lại nhiều hỗ trợ cho người viết, nhưng cũng đặt ra thách thức mới về trùng lặp. Khi người viết phụ thuộc quá nhiều vào các công cụ gợi ý diễn đạt, văn bản có thể mang tính chuẩn hóa cao và dễ trùng lặp với các nguồn khác.

Vấn đề không nằm ở công cụ, mà ở cách sử dụng. Nếu trí tuệ nhân tạo chỉ được dùng như phương tiện hỗ trợ kỹ thuật, còn tư duy phân tích và tổng hợp vẫn thuộc về con người, nguy cơ trùng lặp sẽ được kiểm soát tốt hơn.

9. Áp lực hình thức và tâm lý “viết cho đạt chuẩn”

Trong môi trường học thuật hiện nay, áp lực về hình thức trình bày, quy định tỷ lệ trùng lặp và yêu cầu kiểm tra kỹ thuật khiến nhiều người viết tập trung vào việc “đạt chuẩn”, thay vì phát triển tư duy nghiên cứu. Tâm lý này dẫn đến cách viết thận trọng quá mức, sử dụng nhiều cấu trúc quen thuộc và trích dẫn an toàn.

Hệ quả là bài viết có thể đúng quy định nhưng thiếu dấu ấn học thuật cá nhân, đồng thời có tỷ lệ trùng lặp cao do ngôn ngữ và cấu trúc bị chuẩn hóa.

10. Định hướng chuẩn hóa năng lực nghiên cứu và viết học thuật

Để giảm tỷ lệ trùng lặp một cách bền vững, cần tiếp cận vấn đề từ góc độ phát triển năng lực, thay vì xử lý kỹ thuật. Người học cần được đào tạo để:

- Hiểu sâu tài liệu và tái cấu trúc tri thức

- Gắn trích dẫn với lập luận nghiên cứu

- Phát triển phong cách diễn đạt học thuật cá nhân

- Sử dụng công cụ hỗ trợ một cách có kiểm soát

Đây là những năng lực cốt lõi trong nghiên cứu học thuật, không thể hình thành trong thời gian ngắn, nhưng có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng nghiên cứu.

Kết luận

Tỷ lệ trùng lặp cao trong bài nghiên cứu không luôn là dấu hiệu của sao chép, mà thường phản ánh những hạn chế sâu xa trong năng lực nghiên cứu và viết học thuật. Việc nhận diện đúng các nguyên nhân này giúp chuyển trọng tâm từ xử lý hình thức sang phát triển tư duy học thuật bền vững, phù hợp với yêu cầu của giáo dục đại học hiện nay.

Trong thực tiễn đào tạo và hướng dẫn nghiên cứu, việc thảo luận sâu về nguyên nhân trùng lặp và cách chuẩn hóa năng lực viết học thuật là cần thiết để hỗ trợ người học phát triển tư duy nghiên cứu một cách lành mạnh và lâu dài.